De Oostenrijkse koffiecultuur: van Melange tot Einspänner

Waarom koffie drinken in Oostenrijk een beleving is

Koffie drinken in Oostenrijk is geen haastige aangelegenheid. Het is een ritueel, een cultureel erfgoed dat al eeuwenlang deel uitmaakt van het dagelijks leven. Terwijl je in Nederland misschien snel een bakje pleur bij het tankstation haalt, neem je in Oostenrijk uitgebreid de tijd om in een Kaffeehaus te genieten van een perfect bereid kopje koffie. Die traditie is zo bijzonder dat de Weense koffiehuiscultuur sinds 2011 op de UNESCO-lijst van immaterieel cultureel erfgoed staat.

Wat het Oostenrijkse Kaffeehaus zo uniek maakt, is de sfeer. Denk aan marmeren tafeltjes, fluwelen banken, kroonluchters en obers in zwarte vesten die je koffie serveren op een zilveren dienblad. Bij je koffie krijg je altijd een glas water, dat is niet zomaar beleefdheid maar een vast onderdeel van de traditie. Het water dient om je smaakpapillen te reinigen tussen de slokken door, zodat je elke slok koffie ten volle kunt waarderen.

Of je nu na een dag skiën in Salzburg een Kaffeehaus binnenstapt of in een bergdorp een Melange bestelt, de koffiecultuur is overal in Oostenrijk voelbaar. Zelfs in de kleinste skidorpen vind je cafés die hun koffie met trots en vakmanschap serveren.

De geschiedenis van het Kaffeehaus

De Oostenrijkse koffiecultuur begon in 1683, na het beleg van Wenen door de Ottomanen. Toen de Turkse troepen zich terugtrokken, lieten ze zakken met koffiebonen achter. Georg Franz Kolschitzky, een Poolse diplomaat die de Turken goed kende, herkende de bonen en opende kort daarna het eerste Kaffeehaus in Wenen. Althans, dat is het populaire verhaal. Historici wijzen er tegenwoordig op dat de Armeniër Johannes Diodato waarschijnlijk de eerste koffiehuislicentie kreeg, maar het romantische verhaal van Kolschitzky is nu eenmaal mooier om te vertellen.

In de achttiende en negentiende eeuw groeide het Kaffeehaus uit tot het middelpunt van het intellectuele en artistieke leven. Schrijvers als Stefan Zweig en Arthur Schnitzler schreven er hun meesterwerken, filosofen debatteerden over de staat van de wereld en kunstenaars als Gustav Klimt lieten zich inspireren door de bruisende sfeer. Het Kaffeehaus was meer dan een plek om koffie te drinken. Het was je verlengde huiskamer, je kantoor en je ontmoetingsplek ineen.

Na de Tweede Wereldoorlog leek de traditie even te verbleken door de opkomst van moderne espressobars en internationale koffieketens. Maar de Oostenrijkers hielden vast aan hun Kaffeehaus-cultuur. Vandaag de dag beleeft het klassieke Kaffeehaus een ware renaissance, met zowel historische etablissementen als nieuwe cafés die de traditie op een eigentijdse manier voortzetten.

Enkele mijlpalen in de Oostenrijkse koffiegeschiedenis:

• 1683: de eerste koffiehuizen openen in Wenen na het Ottomaanse beleg
• 1700-1800: het Kaffeehaus wordt het centrum van het culturele leven
• 1900: de hoogtijdagen met beroemde literaire cafés als Café Central en Café Hawelka
• 2011: de Weense koffiehuiscultuur wordt UNESCO immaterieel cultureel erfgoed
• Heden: meer dan 2.500 Kaffeehäuser verspreid over heel Oostenrijk

De belangrijkste Oostenrijkse koffiespecialiteiten

Als je voor het eerst een Oostenrijkse koffiekaart onder ogen krijgt, kan dat overweldigend zijn. Er staan tientallen variaties op, elk met een eigen naam en bereiding. In Nederland ken je misschien cappuccino en latte, maar in Oostenrijk is het koffie-universum een stuk groter en verfijnder. Hieronder vind je de belangrijkste specialiteiten die je absoluut moet proberen.

De Wiener Melange is de meest iconische Oostenrijkse koffie. Vergelijkbaar met een cappuccino, maar toch anders. Een Melange wordt bereid met een milde espresso, aangevuld met hete melk en afgetopt met melkschuim. Het resultaat is zachter en romiger dan een standaard cappuccino. Dit is de koffie die de meeste Oostenrijkers dagelijks drinken en die je in elk Kaffeehaus kunt bestellen.

De Einspänner is misschien wel de meest fotogenieke koffie van Oostenrijk. Het is een dubbele espresso geserveerd in een hoog glas, bedekt met een flinke toef slagroom. De naam verwijst naar de eenspanskoetsen in Wenen. De koetsiers dronken hun koffie uit een glas zodat ze het met één hand konden vasthouden, en de slagroom fungeerde als isolatielaag om de koffie warm te houden. Je drinkt de koffie door de slagroom heen, waardoor elke slok een perfecte balans is van bitter en zoet.

Andere koffiespecialiteiten die je moet kennen:

• Kleiner Brauner: een enkele espresso, de no-nonsense keuze voor puristen
• Grosser Brauner: dubbele espresso met een wolkje room aan de zijkant
• Verlängerter: een verlengde espresso met heet water, vergelijkbaar met een americano maar eleganter
• Franziskaner: als een Melange, maar dan met slagroom in plaats van melkschuim
• Fiaker: zwarte koffie met een flinke scheut rum of kirsch en slagroom, vernoemd naar de Weense koetsiers
• Maria Theresia: koffie met een scheut sinaasappellikeur en slagroom, een koninklijke verwennerij
• Kaisermelange: espresso gemengd met een eierdooier en honing, een verrassend zachte en rijke koffie

De beste Kaffeehäuser in Salzburgerland

Hoewel Wenen bekendstaat als de hoofdstad van de koffiecultuur, heeft Salzburgerland zijn eigen indrukwekkende koffiescene. De stad Salzburg zelf herbergt meerdere historische Kaffeehäuser die qua sfeer en kwaliteit niet onderdoen voor hun Weense tegenhangers. Maar ook in de kleinere plaatsen en skidorpen vind je verrassend goede koffieadressen.

Café Tomaselli op de Alter Markt in Salzburg is het oudste Kaffeehaus van Oostenrijk, opgericht in 1700. Dit is de plek waar Mozart ooit koffie dronk en waar je vandaag de dag nog steeds kunt genieten van een Melange in een authentiek historisch decor. De huisgebakken taarten zijn er legendarisch, met name de Tomaselli-Torte. Het terras aan het plein is in de zomer heerlijk, maar ook in de winter is het binnen zalig warm en sfeervol.

Café Bazar aan de Salzach is een ander instituut. Dit Kaffeehaus uit 1880 was de favoriete plek van schrijvers en intellectuelen. Het interieur is elegant maar niet overdreven, met grote ramen die uitzicht bieden op de rivier en de Altstadt. De Einspänner hier is uitstekend, en de Apfelstrudel behoort tot de beste van de stad.

In de skidorpen van Salzburgerland kom je een andere variant van de koffiecultuur tegen. Na een dag op de piste is er niets fijner dan in een bergcafé of skihut een Jagertee of een warme Kaisermelange te bestellen. In plaatsen als Saalbach-Hinterglemm en Zell am See vind je cafés die traditionele Oostenrijkse koffie combineren met een gezellige après-ski sfeer.

Koffie en gebak: de onafscheidelijke combinatie

In Oostenrijk is koffie zonder gebak als skiën zonder sneeuw: het kan wel, maar het is lang niet zo leuk. De Oostenrijkse bakcultuur is minstens zo indrukwekkend als de koffiecultuur, en in elk Kaffeehaus staat een vitrine vol verleidelijke taarten en gebakjes. Het is bijna onmogelijk om te weerstaan, en eerlijk gezegd hoef je dat ook helemaal niet te doen.

De Sachertorte is natuurlijk de beroemdste Oostenrijkse taart. Deze chocoladetaart met een laagje abrikozenjam en een glanzend chocoladeglazuur werd in 1832 gecreëerd door de zestienjarige leerling-kok Franz Sacher. Tot op de dag van vandaag claimen zowel Hotel Sacher als het Café Demel het originele recept, een twist die de taart alleen maar legendarischer heeft gemaakt.

Maar er is zoveel meer dan alleen Sachertorte. De Apfelstrudel is misschien wel het meest geliefde Oostenrijkse gebak. Flinterdun strudeldeeg gevuld met appel, rozijnen, kaneel en paneermeel, geserveerd warm met vanillesaus of een bolletje vanille-ijs. In veel berghutten en Kaffeehäuser wordt de Apfelstrudel nog helemaal met de hand gemaakt, en sommige restaurants bieden zelfs strudel-workshops aan waar je het zelf kunt leren.

De Kaiserschmarrn is strikt genomen geen gebak maar een zoete meelspijs, en toch hoort hij op deze lijst thuis. Deze verscheurde pannenkoek met poedersuiker en pruimencompote is een favoriet dessert na het skiën. In de berghuttten van Salzburgerland is de Kaiserschmarrn vaak het meest bestelde gerecht op de kaart, en terecht.

Andere zoete verleidingen die je in een Kaffeehaus tegenkomt:

• Linzer Torte: de oudste bekende taart ter wereld, met een kruimelig deeg en rode bessenjam
• Topfenstrudel: strudel gevuld met zoete kwark, een zachter alternatief voor Apfelstrudel
• Palatschinken: dunne pannenkoekjes gevuld met jam, Nutella of kwark
• Dobostorte: meerlagige taart met chocoladeroom en een karamellaagje
• Punschkrapfen: roze gebakjes doordrenkt met rum, een typisch Weens snoepje

Koffiecultuur beleven tijdens je wintersportvakantie

Je hoeft geen cultuurliefhebber te zijn om van de Oostenrijkse koffiecultuur te genieten. Sterker nog, juist tijdens een wintersportvakantie past een bezoek aan een Kaffeehaus perfect in je programma. Na een ochtend op de piste is een koffiepauze in een sfeervolle berghut of een dorpscafé het ideale moment om even op te laden voordat je de middagzon op de hellingen opzoekt.

In veel skigebieden vind je op de berg zelf uitstekende koffiemogelijkheden. Berghuttten in Salzburgerland en Tirol serveren steeds vaker specialiteitenkoffie, bereid met lokaal gebrande bonen. Het is een welkome afwisseling van de standaard automatenkoffie die je op sommige plekken nog aantreft. Let op huttten met een eigen koffiemenu: dat is meestal een teken van kwaliteit.

Wil je de koffiecultuur echt doorgronden, plan dan een dagje weg van de piste in Salzburg. Begin je ochtend met een Melange en een Kipferl bij Café Tomaselli, slenter door de Getreidegasse en sluit af met een Einspänner en een stuk Sachertorte bij Café Bazar. Je komt er ontspannen en cultureel verrijkt vandaan, klaar voor weer een dag op de ski's.

Tips om de koffiecultuur optimaal te beleven:

1. Bestel nooit gewoon een koffie, kies een specifieke specialiteit van de kaart
2. Neem de tijd, in een Kaffeehaus mag je uren zitten met één kopje
3. Probeer altijd een stuk gebak bij je koffie, dat hoort er simpelweg bij
4. Vraag de ober om een aanbeveling als je twijfelt, ze zijn trots op hun vak
5. Geef een fooi van vijf tot tien procent, dat is gebruikelijk in Oostenrijk

De Oostenrijkse koffiecultuur is meer dan een drankje. Het is een manier van leven die je uitnodigt om even stil te staan, te genieten en het moment te waarderen. Of je nu een doorgewinterde koffiekenner bent of gewoon houdt van een lekker bakje: in Oostenrijk ontdek je een koffiewereld die je niet snel vergeet.